Artykuł pochodzi z wydania: Listopad 2026
W orzecznictwie i doktrynie ścierają się dwa różne podejścia do interpretacji art. 255 pkt 6 pzp. W niedawno wydanej uchwale KIO uznała, że unieważnienie postępowania na podstawie tego przepisu jest możliwe w przypadku wadliwej dokumentacji projektowej.
Treść art. 255 pkt 6 ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (dalej: pzp) wskazuje jedną z przesłanek unieważnienia postępowania w sprawie zamówienia publicznego. Celem tego przepisu jest zapobieżenie sytuacji, w której doszłoby do zawarcia umowy dotkniętej wadami skutkującymi jej nieważnością.
Pierwszy element wymagany przepisem art. 255 pkt 6 pzp dotyczy wystąpienia nieusuwalnej wady postępowania w sprawie zamówienia publicznego – czyli takiej, która nie podlega konwalidacji. Mogą to być zarówno nieprawidłowe działania, jak i zaniechania zamawiającego. Przesłanka ta najczęściej dotyczy błędów w dokumentach postępowania, których nie można modyfikować na etapie postępowania po terminie składania ofert.
Druga przesłanka, do której odwołuje się art. 255 pkt 6 pzp, to brak możliwości zawarcia niepodlegającej unieważnieniu umowy o zamówienie publiczne. Wykładnia celowościowa tego przepisu prowadzi do wniosku, że konieczne jest wystąpienie związku przyczynowego pomiędzy zaistniałą wadą a niemożnością zawarcia umowy.
Prawidłowe zastosowanie art. 255 pkt 6 pzp wymaga ustalenia, do którego katalogu przesłanek nieważności umowy odsyła w nim ustawodawca. W tym zakresie w orzecznictwie Krajowej Izby Odwoławczej pojawiły się dwa nurty. Pierwszy (ujęcie wąskie) zakłada stosowanie art. 255 pkt 6 pzp wyłącznie w zbiegu z treścią art. 457 ust. 1 lub 5 pzp, który reguluje przesłanki nieważności względnej umowy o zamówienia publiczne (np. wyroki KIO: z 3 lutego 2023 r., 170/23; z 12 kwietnia 2023 r., KIO 878/23; z 11 sierpnia 2023 r., KIO 2203/23). Drugi nurt z kolei (ujęcie szerokie) pozwala na stosowanie art. 255 pkt 6 pzp także w zbiegu z treścią art. 58 w związku z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej: kc) regulującego przesłanki nieważności bezwzględnej czynności prawnej (np. wyrok KIO z 14 lutego 2023 r., KIO 264/23).
Nieważność względna
Nieważność względna umowy oznacza, że o jej stwierdzenie mogą wystąpić wyłącznie podmioty, którym legitymacja do wystąpienia z takim żądaniem została przyznana przez przepisy. W przypadku nieważności względnej umowy skutek niweczący następuje od momentu dokonania czynności (ex tunc), jednakże dopiero orzeczenie sądowe stwierdzające omawianą wadliwość czynności prawnej ma charakter konstytutywny. Do czasu wydania orzeczenia sądowego czynność jest ważna i wywołuje wszystkie zamierzone przez strony skutki prawne.
Od 29 stycznia 2010 r. (tj. od momentu wejścia w życie nowelizacji pzp z 2 grudnia 2009 r.) ustawodawca wprowadził do przepisów o zamówieniach publicznych zamknięty katalog naruszeń ustawy, które stanowią podstawę względnej nieważności umowy. Zrezygnowano zatem z konstrukcji bezwzględnej nieważności umowy o zamówienie publiczne będącej skutkiem przeprowadzenia postępowania obarczonego określonymi w ustawie wadami. Tym samym sankcja, która do 2010 r. powodowała, że umowa o zamówienie publiczne była nieważna z mocy samego prawa od momentu jej zawarcia – na którą to sankcję każdy mógł się powoływać i była ona stwierdzana deklaratoryjnym wyrokiem sądu – została zastąpiona sankcją, której zastosowanie wymaga konstytutywnego wyroku sądu (KIO) unieważniającego umowę z przyczyn określonych w przepisach pzp.
Zgodnie z uzasadnieniem do ww. nowelizacji (druk sejmowy nr 2310) proponowane rozwiązanie miało zwiększyć pewność obrotu w ramach zamówień publicznych. Było ono również konieczne z punktu widzenia przyjętej przez dyrektywę konstrukcji umożliwiającej odstąpienie od unieważnienia umowy przez KIO (sąd) w okolicznościach przewidzianych w ustawie. Obecnie przesłanki nieważności względnej umowy o zamówienie publiczne ujęte są w treści art. 457 ust. 1 i 5 pzp.
Nieważność bezwzględna
Nieważność bezwzględna oznacza, że po pierwsze czynność prawna nią dotknięta nie wywołuje zamierzonych przez strony skutków prawnych od samego początku (ab initio). Po drugie nieważność powstaje z mocy samego prawa (ipso iure), bez konieczności zajścia jakichkolwiek dodatkowych zdarzeń prawnych, w tym wydania orzeczenia sądowego. Z tego też powodu wyrok sądu stwierdzający nieważność ma zawsze charakter deklaratoryjny, czyli stwierdza stan powstający z mocy prawa. I wreszcie po trzecie – sąd z urzędu uwzględnia zarzut nieważności niezależnie od tego, kto się na nieważność powołuje. To oznacza, że może się na nią powołać każdy, kto ma w tym interes prawny.
Do instytucji nieważności bezwzględnej nawiązuje art. 58 kc, wskazując, że czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, że na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Orzeczenie sądowe stwierdzające nieważność (orzeczenie deklaratoryjne) jest inicjowane poprzez powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wytoczone w trybie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (dalej: kpc). W art. 58 kc chodzi o sytuacje, w których zgodne oświadczenia woli osób dokonujących czynności prawnej kolidują z wartościami chronionymi przez porządek prawny. Przepis ten odnosi się do naruszenia podstawowych zasad wynikających z ustawy będącej punktem odniesienia do oceny nieważności czynności prawnej.
W wyroku z 11 czerwca 2003 r. (VCKN 240/01) Sąd Najwyższy potwierdził, że w sprawach zamówień publicznych nie każde naruszenie procedury skutkuje nieważnością umowy, zwłaszcza jeśli nie miało wpływu na równość uczestników przetargu i wynik postępowania. Sąd uznał, że prawo nie daje podstaw do twierdzenia, by orzekając o ważności umowy na podstawie art. 58 § 1 kc, abstrahować od celu i istoty postępowania przetargowego i uznawać, że skutek w postaci nieważności umowy wywołuje każde naruszenie zasad procedury przetargowej.
[…]
Krzysztof Puchacz
prawnik, pracownik organów kontroli, biegły sądowy z zakresu zamówień publicznych, trener instytucji kontrolujących
