Artykuł pochodzi z wydania: Maj 2026
Instytucja samooczyszczenia doczekała się już wielu spraw przed Krajową Izbą Odwoławczą. Głośna w ostatnich miesiącach sprawa spółek z grupy Budimex pokazuje, jak odmienna może być ocena podobnych stanów faktycznych związanych z self-cleaningiem przez różne składy orzekające.
Instytucja tzw. self-cleaningu (samooczyszczenia wykonawcy) to jedno z istotnych rozwiązań, których celem jest zachowanie równowagi pomiędzy ochroną interesu publicznego a zapewnieniem konkurencyjności postępowań przetargowych. Mechanizm ten pozwala wykonawcy, wobec którego zachodzą przesłanki wykluczenia z postępowania o udzielenie zamówienia, uniknąć takiego wykluczenia – poprzez wykazanie, że podjął odpowiednie działania naprawcze i tym samym potwierdził swoją rzetelność.
Self-cleaning nie jest bynajmniej instytucją nową. Funkcjonuje w polskim systemie zamówień publicznych już blisko 10 lat. Został wprowadzony do „starego” prawa zamówień publicznych nowelizacją z dnia 22 czerwca 2016 r. Natomiast w aktualnym stanie prawnym, tj. w ustawie z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (dalej: pzp) self-cleaning uregulowany został w przepisach art. 110 ust. 2 i 3. Stanowią one implementację do polskiego porządku prawnego art. 57 ust. 6 dyrektywy 2014/24/UE.
W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ww. przepis dyrektywy w zakresie minimalnej ochrony przyznawanej wykonawcom może być powoływany i stosowany bezpośrednio (zob. wyrok TSUE z 14 stycznia 2021 r. w sprawie C-387/19). Jak każda instytucja wynikająca z unijnych przepisów dotyczących zamówień publicznych, self-cleaning musi być regulowany i stosowany zgodnie z zasadami proporcjonalności, przejrzystości i równego traktowania wykonawców.
Orzecznictwo KIO
Naturalnie dla praktyki stosowania przepisów dotyczących self-cleaningu kluczową rolę odgrywa orzecznictwo Krajowej Izby Odwoławczej (dalej: KIO), która w licznych wyrokach omawiała tę instytucję. Izba analizowała nie tylko zakres obowiązków wykonawcy w procedurze samooczyszczenia, ale też sposób, w jaki zamawiający powinien oceniać przedstawione przez wykonawcę środki naprawcze. Orzecznictwo doprecyzowuje tym samym znaczenie obowiązujących przepisów dotyczących self-cleaningu, jak też wyznacza standardy stosowania tej instytucji w praktyce zamówień publicznych.
Pomimo relatywnie długiego obowiązywania wskazanych regulacji i bogatego orzecznictwa w tym zakresie praktyka wykorzystania self-cleaningu i jej ocena ciągle budzą kontrowersje. Skuteczne samooczyszczenie wcale nie jest łatwe (co pokazują przeanalizowane w artykule wyroki), a przedkładane wyjaśnienia i dowody mogą być różnie oceniane. Ramowość przepisów, przykładowy charakter stosowanych środków samooczyszczenia, a także komplikacja stanów faktycznych powodują, że wyniki procesowych sporów o skuteczność konkretnego samooczyszczenia i jego ocenę mogą być bardzo różne.
Samooczyszczenie po zarzucie zmowy przetargowej
Przykładem może być sprawa self-cleaningu spółek z grupy kapitałowej Budimex, względem których w wyroku KIO z 18 sierpnia 2025 r. (KIO 2678/25, KIO 2686/25, KIO 2701/25) orzeczono czyn nieuczciwej konkurencji – tzw. zmowę przetargową. Miała ona polegać na ustalaniu składania ofert na poszczególne części zamówienia przez różne spółki z grupy kapitałowej, w sytuacji gdy zamawiający ograniczył możliwość uzyskania zamówienia do tylko jednej jego części.
„Sprawcy” tego czynu stanęli przed wyzwaniem przeprowadzenia self-cleaningu w takiej formie, jaka uzyska pozytywną ocenę zamawiających w postępowaniach, w ramach których samooczyszczenie to zostanie przedłożone. Następnie dokonane samooczyszczenie musi „obronić się” przed KIO i Sądem Zamówień Publicznych w przypadkach, w których konkurenci zakwestionują pozytywną ocenę samooczyszczenia na drodze środków ochrony prawnej bądź też sami wykluczeni wykonawcy zakwestionują ocenę negatywną.
Odsłona pierwsza: pozytywna ocena KIO
W sprawie zwieńczonej wyrokiem KIO z 28 listopada 2025 r. (KIO 4074/25) Izba oddaliła odwołanie, w którym kwestionowano self-cleaning Mostostalu Kraków SA, spółki z grupy Budimex. Odwołujący w tej sprawie zarzucał zaniechanie wykluczenia Mostostalu Kraków, w sytuacji gdy przedstawione przez tego wykonawcę w trybie art. 110 ust. 2 i n. pzp samooczyszczenie nie było wystarczające dla wykazania jego rzetelności. Podnosił m.in., że wyjaśnienia Mostostalu Kraków SA i Budimexu SA oraz firmy Budimex Budownictwo sp. z o.o., tj. podmiotów uczestniczących w porozumieniu zakłócającym konkurencję, zostały jednakowo przygotowane pod względem formy i treści, a przez to są pozorne.
Izba uznała, że odwołujący „nie wykazał istnienia zmowy, otwarcia terminu wykluczenia ani nieprawidłowości wyjaśnień dotyczących samooczyszczenia”. W zakresie stwierdzonego braku wykazania zmowy i otwarcia terminu wykluczenia Izba oparła się przede wszystkim na nieprawomocności ww. wyroku KIO z 18 sierpnia 2025 r. (KIO 2678/25, KIO 2686/25, KIO 2701/25) – mimo że sam Mostostal Kraków złożył w jednolitym europejskim dokumencie zamówienia (JEDZ) oświadczenie o istnieniu podstaw wykluczenia i przedłożył self-cleaning w tym zakresie. Jednocześnie jednak KIO dokonała oceny przedłożonego self-cleaningu i nie znalazła podstaw do jego zakwestionowania.
Również w następnej sprawie tego typu wyrokiem z 22 grudnia 2025 r. (KIO 4831/25) Izba oddaliła odwołanie kwestionujące self-cleaning Budimexu. Po ocenie konkretnego stanu faktycznego i zakresu stawianych zarzutów Izba m.in. pozytywnie oceniła środki podjęte przez grupę Budimex w postaci szkoleń i warsztatów dla kadry odpowiedzialnej za ofertowanie.
W uzasadnieniu ww. wyroku KIO zawarła jednocześnie szereg wnikliwych uwag ogólnych dotyczących instytucji samooczyszczenia, np. wskazała, że przedstawiony w art. 110 ust. 2 pkt 3 pzp katalog środków zapobiegawczych dostępnych dla wykonawcy jest przykładowy i otwarty. Nie wszystkie zatem wymienione w nim środki techniczne, organizacyjne i kadrowe są konieczne lub wystarczające do wykazania rzetelności. Katalog ten jest wyliczeniem przykładowym, wykonawca może więc wykazać się inicjatywą i przedstawić inne niż wymienione w przepisie środki zapobiegające dalszym przestępstwom, wykroczeniom i nieprawidłowemu postępowaniu, które wdrożył w swojej firmie. Wykazywane środki techniczne powinny być jednak adekwatne do rodzaju naruszenia i z nim przedmiotowo związane, a zatem dostosowane do okoliczności konkretnego przypadku (zob. wyrok KIO z 26 stycznia 2021 r., KIO 3450/20).
Według stanowiska przedstawionego w uzasadnieniu wyroku KIO 4831/25 nie istnieje jeden normatywny wzorzec procedury self-cleaningu, który należy w każdym przypadku zastosować i który mógłby w każdej sytuacji zostać uznany za prawidłowy. Istotne jest jednak, aby środki zapobiegawcze miały charakter następczy w stosunku do negatywnego zdarzenia oraz uprzedni w stosunku do kolejnego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego (zob. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 13 grudnia 2023 r., XXIII Zs 100/23).
[…]
Sylwester Kuchnio
radca prawny, partner w kancelarii 4K LEGAL Kowalczyk, Kuchnio, Królak sp.k., członek GKO i były arbiter KIO
