Artykuł pochodzi z wydania: Wrzesień 2026
Obecnie w Polsce podejmowane są działania mające na celu wzmocnienie krajowego przemysłu i zwiększenie bezpieczeństwa dostaw. Ustawa jednak już zawiera szereg instrumentów, które mogą znacząco przyczynić się do stworzenia optymalnych warunków uczestnictwa podmiotów krajowych w postępowaniach.
Poziom udziału małych i średnich przedsiębiorstw (dalej: MŚP), w szczególności lokalnych, w rynku zamówień publicznych jest uzależniony od wartości zakupu. W przetargach poniżej progów unijnych oferty MŚP stanowią aż 88% wszystkich zgłoszeń. W przypadku przetargów o wartościach powyżej progów unijnych udział MŚP gwałtownie spada, a oferty mniejszych podmiotów stanowią zaledwie około 56%. Choć zatem MŚP stanowią solidny filar polskiej gospodarki, to przez ponad 30 lat funkcjonowania systemu zamówień publicznych nie udało się państwu polskiemu skutecznie zachęcić tych przedsiębiorców do ofertowania w publicznych procesach zakupowych. Co więcej – nie tylko nie zostali oni skutecznie zachęceni, ale też były okresy, w których działania ustawodawcze zdecydowanie zniechęcały wykonawców do jakiejkolwiek aktywności w tej sferze.
W mojej ocenie również obecnie w tym obszarze nie dzieje się dobrze. Podejmowane przez państwo działania wydają się nieskoordynowane (zob. np. doktryna local content vs nowy art. 112 ust. 3 ustawy Prawo zamówień publicznych; dalej: pzp). Dodatkowo są one w oczywisty sposób przeciwskuteczne (propozycja podniesienia wpisów w systemie środków odwoławczych, radykalne skrócenie terminów na przedstawienie merytorycznego stanowiska w procesie odwoławczym) – o czym szerzej w dalszej części artykułu.
Zasady udzielania zamówień w UE
Udzielanie zamówień publicznych przez instytucje państw członkowskich lub w imieniu tych instytucji musi być zgodne z zasadami Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: TFUE), a w szczególności z zasadami swobodnego przepływu towarów, swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług, oraz wywodzącymi się z nich zasadami: równego traktowania, niedyskryminacji, wzajemnego uznawania, proporcjonalności i przejrzystości. W odniesieniu do zamówień publicznych o wartości będącej w kręgu zainteresowania prawodawcy unijnego ustanowiono jednak przepisy koordynujące krajowe procedury udzielania zamówień w celu zagwarantowania, że zasady te mają praktyczne zastosowanie, a zamówienia publiczne są otwarte na konkurencję. Dokonało się to w postaci dyrektyw, a aktualnie planowana jest jeszcze większa harmonizacja za pomocą nowego rozporządzenia unijnego.
Należy przypomnieć, że w art. 18 TFUE przewidziano, że w zakresie zastosowania traktatów (i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które one przewidują) zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową. Z kolei w art. 18 ust. 1 dyrektywy 2014/24/UE postanowiono, że:
- instytucje zamawiające zapewniają równe i niedyskryminacyjne traktowanie wykonawców oraz działają w sposób przejrzysty i proporcjonalny;
- zamówień nie wolno organizować w sposób mający na celu ich wyłączenie z zakresu zastosowania dyrektywy lub sztuczne zawężanie konkurencji; uznaje się, że konkurencja została sztucznie zawężona, gdy zamówienie jest procedowane z zamiarem nieuzasadnionego działania na korzyść lub niekorzyść niektórych wykonawców.
Zwiększanie udziału komponentu krajowego w realizacji kluczowych procesów inwestycyjnych nie może być zatem utożsamiane z przyznawaniem preferencji przedsiębiorcom krajowym. Takie działania pozostawałyby w sprzeczności z zasadami uczciwej konkurencji oraz równego traktowania wykonawców wynikającymi zarówno z pzp, jak i prawa unijnego.
Local content w praktyce krajowej
W celu wzmocnienia krajowego przemysłu oraz zwiększenia bezpieczeństwa dostaw planuje się obecnie w Polsce – i należy te zamierzenia ocenić bardzo pozytywnie – szereg działań mających sprzyjać rozwojowi krajowej gospodarki. Zauważa się istotność takich pojęć i zjawisk jak wartość towarów lub usług wyprodukowanych lub świadczonych przez podmioty krajowe. Wśród priorytetów rządu wymienia się dążenie do zwiększenia ilości towarów produkowanych/usług świadczonych przez podmioty krajowe, z jednoczesnym podkreśleniem istotności pozostawania w kraju zainwestowanego kapitału oraz tzw. wartości dodanej.
Oczekuje się, że realizacja planowanych działań zmierzających do wsparcia krajowych przedsiębiorców przyniesie wymierne korzyści w postaci bardziej odpornych i elastycznych łańcuchów dostaw, mniej podatnych na zawirowania geopolityczne i presję cenową, większej stabilności zatrudnienia przy jednoczesnym wzroście zamówień u lokalnych MŚP i rozwoju kompetencji technicznych w mniejszych ośrodkach. Ma ona też znacząco zwiększyć budżety samorządów.
Praktyczne rozwiązania wspierające polskich wykonawców
Opracowane przez Ministerstwo Aktywów Państwowych „Dobre praktyki w zakresie zwiększenia przez spółki z udziałem Skarbu Państwa udziału komponentu krajowego w kluczowych procesach inwestycyjnych”7 (dalej: dokument MAP) wskazują rozwiązania organizacyjne, których celem jest stworzenie warunków umożliwiających szerszy udział przedsiębiorców działających na rynku krajowym bez naruszania podstawowych zasad systemu zamówień publicznych. Choć dokument ten jest kierowany do spółek z udziałem Skarbu Państwa i to wyłącznie w zakresie postępowań tzw. regulaminowych, nieobjętych regulacjami dyrektyw, to jego znaczenia dla całego rynku zamówień publicznych nie można przecenić. Sformułowano w nim bowiem cały szereg tez i wytycznych, które, gdyby zaczęły być masowo stosowane, znacząco – w mojej ocenie – usprawniłyby procesy zakupowe wszystkich zamawiających w Polsce, wspierając jednocześnie rodzimych przedsiębiorców.
W dokumencie MAP wskazano również praktyczne rozwiązania, które mają wpływać na zwiększenie udziału komponentu krajowego w kluczowych procesach inwestycyjnych. Według mnie winni je realnie (a nie, jak często dotychczas, wyłącznie „na papierze”) stosować wszyscy polscy zamawiający, nie tylko adresaci dobrych praktyk. Sensowne wykorzystanie istniejących już w ustawie rozwiązań może i powinno przynieść rezultat w postaci trwałego wzmocnienia konkurencyjności polskiej gospodarki. Przyczyni się również do wzmocnienia i uodpornienia na sytuację geopolityczną krajowych łańcuchów dostaw, bazujących na potencjale krajowych przedsiębiorców.
[…]
Irena Skubiszak
doktor nauk prawnych, radca prawny, mediator stały w Sądzie Polubownym przy Prokuratorii Generalnej RP, właścicielka Kancelarii ISK
